SQL nedir?

SQL (Structured Query Language), ilişkisel veritabanlarında veriyi tanımlamak, sorgulamak ve değiştirmek için kullanılan standart dildir. Tablolar ve aralarındaki ilişkiler üzerinde çalışır; kayıtları filtreleme, birleştirme, özetleme, ekleme, güncelleme ve silme gibi işlemleri ifade eder. Bu sayfa, temel SQL komutlarını PostgreSQL örnekleriyle hızlıca hatırlamak için hazırlanmıştır.

İçindekiler / Hızlı Bakış

DQL: SELECT · DISTINCT · WHERE · ORDER BY · LIMIT / OFFSET

İlişkisel / Gelişmiş: JOIN · Alt sorgu (SUBQUERY) · CTE (WITH) · CASE WHEN · UNION / UNION ALL · INTERSECT / EXCEPT · Toplama fonksiyonları · GROUP BY / HAVING · Pencere fonksiyonları

DML: INSERT · UPDATE · DELETE

DDL: CREATE · ALTER · DROP · TRUNCATE · PRIMARY KEY / FOREIGN KEY · CHECK / DEFAULT / NOT NULL · VIEW · INDEX · TRIGGER

TCL: BEGIN / COMMIT / ROLLBACK

DCL: GRANT / REVOKE

DQL — Veri Sorgulama

Data Query Language: veriyi okumaya yönelik ifadeler.

SELECT

Döndürülecek sütunları belirler. Sütuna veya tabloya geçici bir ad vermek için AS kullanılır (alias).

Veri:

musteriler(id INTEGER, ad TEXT)
1 | Ayşe
2 | Mehmet

Sorgu:

SELECT ad
FROM musteriler
ORDER BY id;

Sonuç:

ad
Ayşe
Mehmet

Alias örneği:

SELECT m.ad AS musteri_adi FROM musteriler AS m;
-- Sonuç: musteri_adi → Ayşe

DISTINCT

Seçilen alanların oluşturduğu tekrar eden sonuç satırlarını kaldırır.

Veri:

musteriler(id INTEGER, sehir TEXT)
1 | Ankara
2 | Ankara
3 | İstanbul

Sorgu:

SELECT DISTINCT sehir
FROM musteriler
ORDER BY sehir;

Sonuç:

sehir
Ankara
İstanbul

WHERE

Koşula uyan satırları seçer.

Veri:

musteriler(id INTEGER, ad TEXT, sehir TEXT)
1 | Ayşe   | İstanbul
2 | Mehmet | Ankara

Sorgu:

SELECT ad
FROM musteriler
WHERE sehir = 'İstanbul';

Sonuç:

ad
Ayşe

ORDER BY

Sonuçları artan (ASC) veya azalan (DESC) sıraya dizer.

Veri:

siparisler(id INTEGER, tutar INTEGER)
1 | 300
2 | 900

Sorgu:

SELECT id, tutar
FROM siparisler
ORDER BY tutar DESC, id;

Sonuç:

id | tutar
2  | 900
1  | 300

LIMIT / OFFSET

Sonuç sayısını sınırlar ve başlangıçtan satır atlar.

Veri:

siparisler(id INTEGER, tutar INTEGER)
1 | 300
2 | 900
3 | 600

Sorgu:

SELECT id, tutar
FROM siparisler
ORDER BY id
LIMIT 2 OFFSET 1;

Sonuç:

id | tutar
2  | 900
3  | 600

Not: İlk satır atlanır. Kararlı sayfalama için benzersiz bir sıralama kullan.

İlişkiler ve Gelişmiş Sorgular

Tabloları birleştirme, ara sonuç üretme ve hesaplama yapıları.

JOIN

Tabloları belirtilen koşula göre birleştirir.

Veri:

musteriler(id INTEGER, ad TEXT)
1 | Ayşe
2 | Mehmet

siparisler(id INTEGER, musteri_id INTEGER)
10 | 1

Sorgu:

SELECT m.ad, s.id AS siparis_no
FROM musteriler AS m
LEFT JOIN siparisler AS s ON s.musteri_id = m.id
ORDER BY m.id;

Sonuç:

ad     | siparis_no
Ayşe   | 10
Mehmet | NULL

Not: LEFT JOIN soldaki eşleşmeyen satırları da korur; INNER JOIN yalnızca eşleşenleri getirir.

Alt sorgu (SUBQUERY)

Bir sorgunun sonucunu başka bir sorgunun içinde kullanır.

Veri:

siparisler(id INTEGER, tutar INTEGER)
1 | 300
2 | 900

Sorgu:

SELECT id, tutar
FROM siparisler
WHERE tutar > (SELECT AVG(tutar) FROM siparisler);

Sonuç:

id | tutar
2  | 900

Not: Ortalama 600’dür; yalnızca ortalamanın üzerindeki sipariş gelir.

CTE (WITH)

Sorgu süresince kullanılacak bir ara sonucu isimlendirir.

Veri:

siparisler(id INTEGER, musteri_id INTEGER, tutar INTEGER)
1 | 1 | 300
2 | 1 | 900
3 | 2 | 200

Sorgu:

WITH toplamlar AS (
  SELECT musteri_id, SUM(tutar) AS toplam
  FROM siparisler
  GROUP BY musteri_id
)
SELECT musteri_id, toplam
FROM toplamlar
WHERE toplam > 1000;

Sonuç:

musteri_id | toplam
1          | 1200

CASE WHEN

Koşula göre bir sonuç değeri üretir.

Veri:

siparisler(id INTEGER, tutar INTEGER)
1 | 300
2 | 900

Sorgu:

SELECT id,
  CASE WHEN tutar >= 500 THEN 'Yüksek'
       ELSE 'Standart' END AS seviye
FROM siparisler
ORDER BY id;

Sonuç:

id | seviye
1  | Standart
2  | Yüksek

UNION / UNION ALL

Uyumlu sorgu sonuçlarını alt alta birleştirir.

Veri:

aktif_musteriler(id INTEGER): 1, 2
eski_musteriler(id INTEGER): 2, 3

Sorgu:

SELECT id FROM aktif_musteriler
UNION
SELECT id FROM eski_musteriler
ORDER BY id;

Sonuç:

id
1
2
3

Not: UNION tekrarları kaldırır. Aynı sorguda UNION ALL kullanılırsa sonuç 1, 2, 2, 3 olur.

INTERSECT / EXCEPT

Ortak satırları veya ilk kümede olup ikincide olmayanları bulur.

Veri:

aktif_musteriler(id INTEGER): 1, 2
eski_musteriler(id INTEGER): 2, 3

Sorgu:

SELECT id FROM aktif_musteriler
INTERSECT
SELECT id FROM eski_musteriler;

Sonuç:

id
2

Not: INTERSECT yerine EXCEPT kullanılırsa sonuç 1 olur.

Toplama fonksiyonları (COUNT / SUM / AVG / MIN / MAX)

Birden fazla satırdan tek bir özet sonuç üretir.

Veri:

siparisler(id INTEGER, tutar INTEGER)
1 | 300
2 | 900

Sorgu:

SELECT COUNT(*) AS adet,
       SUM(tutar) AS toplam,
       AVG(tutar) AS ortalama
FROM siparisler;

Sonuç:

adet | toplam | ortalama
2    | 1200   | 600

Not: Ortalamanın ondalık gösterimi istemciye göre değişebilir. MIN ve MAX en küçük ve en büyük değeri bulur.

GROUP BY / HAVING

GROUP BY aynı değere sahip satırları gruplar; HAVING gruplama sonrasında grupları filtreler (WHERE satırları, HAVING grupları filtreler).

Veri:

siparisler(id INTEGER, musteri_id INTEGER)
1 | 1
2 | 1
3 | 2

Sorgu (GROUP BY):

SELECT musteri_id, COUNT(*) AS adet
FROM siparisler
GROUP BY musteri_id
ORDER BY musteri_id;

Sonuç:

musteri_id | adet
1          | 2
2          | 1

Sorgu (HAVING ile filtreleme):

SELECT musteri_id, COUNT(*) AS adet
FROM siparisler
GROUP BY musteri_id
HAVING COUNT(*) >= 2;

Sonuç:

musteri_id | adet
1          | 2

Pencere fonksiyonları (OVER / PARTITION BY)

Satırları koruyarak sıra veya kümülatif toplam hesaplar.

Veri:

siparisler(id INTEGER, musteri_id INTEGER, tutar INTEGER)
1 | 1 | 300
2 | 1 | 900
3 | 2 | 200

Sorgu:

SELECT id, musteri_id,
  SUM(tutar) OVER (
    PARTITION BY musteri_id ORDER BY id
    ROWS BETWEEN UNBOUNDED PRECEDING AND CURRENT ROW
  ) AS biriken_tutar
FROM siparisler
ORDER BY id;

Sonuç:

id | musteri_id | biriken_tutar
1  | 1          | 300
2  | 1          | 1200
3  | 2          | 200

DML — Veri Değiştirme

Data Manipulation Language: kayıt ekleme, değiştirme ve silme.

INSERT

Tabloya yeni kayıt ekler. RETURNING, eklenen satırın belirtilen alanlarını döndürür.

Veri:

musteriler(id INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT)
Başlangıçta boş.

Sorgu:

INSERT INTO musteriler (id, ad)
VALUES (1, 'Ayşe')
RETURNING id, ad;

Sonuç:

id | ad
1  | Ayşe

UPDATE

Koşula uyan kayıtların belirtilen alanlarını değiştirir.

Veri:

musteriler(id INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT, sehir TEXT)
1 | Ayşe | İstanbul

Sorgu:

UPDATE musteriler
SET sehir = 'Ankara'
WHERE id = 1
RETURNING id, sehir;

Sonuç:

id | sehir
1  | Ankara

Not: WHERE kullanılmazsa tüm satırlar güncellenir.

DELETE

Koşula uyan satırları siler; tablo yapısını korur.

Veri:

siparisler(id INTEGER PRIMARY KEY, tutar INTEGER)
1 | 300
2 | 900

Sorgu:

DELETE FROM siparisler
WHERE id = 2
RETURNING id, tutar;

Sonuç:

id | tutar
2  | 900

Not: Çıktı silinen satırdır; tabloda yalnızca 1 numaralı sipariş kalır. WHERE olmazsa tüm satırlar silinir.

DDL — Yapı Tanımlama

Data Definition Language: tablo ve diğer veritabanı nesnelerini yönetir.

CREATE

Yeni bir veritabanı nesnesi oluşturur.

Veri: kategoriler tablosu henüz yok. Hedef: kategoriler(id INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT NOT NULL)

Sorgu:

CREATE TABLE kategoriler (
  id INTEGER PRIMARY KEY,
  ad TEXT NOT NULL
);

Sonuç:

CREATE TABLE

Not: Belirtilen sütunlarla boş bir tablo oluşur.

ALTER

Mevcut tablonun yapısını değiştirir.

Veri:

musteriler(id INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT)
1 | Ayşe

Sorgu:

ALTER TABLE musteriler ADD COLUMN telefon TEXT;
SELECT id, ad, telefon FROM musteriler;

Sonuç:

id | ad   | telefon
1  | Ayşe | NULL

DROP

Nesneyi verileriyle birlikte kaldırır.

Veri:

kategoriler(id INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT)
1 | Kitap
Tabloya bağımlı başka nesne yok.

Sorgu:

DROP TABLE kategoriler;

Sonuç:

DROP TABLE

Not: Tablo artık yoktur; yeniden sorgulamak hata verir.

TRUNCATE

Tablodaki tüm satırları kaldırır; tablo yapısını korur.

Veri:

siparisler(id INTEGER PRIMARY KEY, tutar INTEGER)
1 | 300
2 | 900
Tabloyu referans alan foreign key yok.

Sorgu:

TRUNCATE TABLE siparisler;
SELECT COUNT(*) AS kalan_satir FROM siparisler;

Sonuç:

kalan_satir
0

Not: WHERE kabul etmez. PostgreSQL’de açık transaction içinde geri alınabilir.

PRIMARY KEY / FOREIGN KEY

Primary key benzersiz kimlik sağlar; foreign key var olan bir kayda bağlar.

Veri:

musteriler(id INTEGER PRIMARY KEY)
1

Hedef: adresler(id INTEGER PRIMARY KEY,
               musteri_id INTEGER NOT NULL REFERENCES musteriler(id))

Sorgu:

CREATE TABLE adresler (
  id INTEGER PRIMARY KEY,
  musteri_id INTEGER NOT NULL REFERENCES musteriler(id)
);
INSERT INTO adresler (id, musteri_id)
VALUES (10, 1)
RETURNING id, musteri_id;

Sonuç:

id | musteri_id
10 | 1

Not: Olmayan bir müşteri kimliği foreign key hatası verir. Primary key tekrar veya NULL kabul etmez.

CHECK / DEFAULT / NOT NULL

CHECK koşulu sınar, DEFAULT değer sağlar, NOT NULL eksik değeri engeller.

Veri:

urunler tablosu henüz yok.
Hedef: urunler(id INTEGER PRIMARY KEY, fiyat INTEGER NOT NULL,
              stok INTEGER NOT NULL DEFAULT 0)
Kural: fiyat ve stok negatif olamaz.

Sorgu:

CREATE TABLE urunler (
  id INTEGER PRIMARY KEY,
  fiyat INTEGER NOT NULL CHECK (fiyat >= 0),
  stok INTEGER NOT NULL DEFAULT 0 CHECK (stok >= 0)
);
INSERT INTO urunler (id, fiyat)
VALUES (1, 100)
RETURNING id, fiyat, stok;

Sonuç:

id | fiyat | stok
1  | 100   | 0

Not: DEFAULT, açıkça verilen NULL değerini değiştirmez.

VIEW

Bir sorguyu sanal tablo adıyla tekrar kullanılabilir hale getirir.

Veri:

siparisler(id INTEGER, durum TEXT)
1 | gonderildi
2 | hazirlaniyor
View henüz yok.

Sorgu:

CREATE VIEW gonderilen_siparisler AS
SELECT id FROM siparisler WHERE durum = 'gonderildi';
SELECT id FROM gonderilen_siparisler;

Sonuç:

id
1

Not: Normal view, sonuçların ayrı bir kopyasını saklamaz.

INDEX

Belirli arama ve birleştirme işlemlerini hızlandırabilecek bir dizin oluşturur.

Veri:

siparisler(id INTEGER, musteri_id INTEGER)
1 | 10
2 | 20
İndeks henüz yok.

Sorgu:

CREATE INDEX idx_siparisler_musteri
ON siparisler (musteri_id);

Sonuç:

CREATE INDEX

Not: Satırlar değişmez. İndeks disk ve yazma maliyeti getirir; kullanılacağını sorgu planlayıcısı belirler.

TRIGGER

Bir veri olayında tanımlı işlemi otomatik çalıştırır.

Veri:

musteriler(id INTEGER PRIMARY KEY, ad TEXT)
Başlangıçta boş; aşağıdaki fonksiyon ve trigger henüz yok.

Sorgu:

CREATE FUNCTION adi_temizle() RETURNS trigger
LANGUAGE plpgsql AS $$
BEGIN
  NEW.ad := trim(NEW.ad);
  RETURN NEW;
END;
$$;
CREATE TRIGGER musteri_adi_temizligi
BEFORE INSERT ON musteriler
FOR EACH ROW EXECUTE FUNCTION adi_temizle();

INSERT INTO musteriler (id, ad)
VALUES (1, '  Ayşe  ')
RETURNING id, ad;

Sonuç:

id | ad
1  | Ayşe

Not: PostgreSQL örneğidir. Adın başındaki ve sonundaki boşluklar kayıt eklenmeden temizlenir.

TCL — İşlem Yönetimi

Transaction Control Language: değişiklikleri bir transaction içinde birlikte yönetir.

BEGIN / COMMIT / ROLLBACK

BEGIN bir transaction başlatır. İçindeki değişiklikler COMMIT ile kalıcı hale gelir, ROLLBACK ile geri alınır.

Örnek 1 — COMMIT değişikliği kalıcılaştırır

Veri: musteriler(id INTEGER PRIMARY KEY, sehir TEXT) → 1 | İstanbul

BEGIN;
UPDATE musteriler SET sehir = 'Ankara' WHERE id = 1;
COMMIT;
SELECT sehir FROM musteriler WHERE id = 1;

Sonuç: sehir → Ankara

Not: Commit sonrasında ROLLBACK bu değişikliği geri almaz.

Örnek 2 — ROLLBACK değişikliği geri alır

Veri: siparisler(id INTEGER PRIMARY KEY, tutar INTEGER) → 1 | 300

BEGIN;
DELETE FROM siparisler WHERE id = 1;
ROLLBACK;
SELECT id, tutar FROM siparisler;

Sonuç: id: 1, tutar: 300 (kayıt hâlâ duruyor; silme işlenmedi)

DCL — Yetki Yönetimi

Data Control Language: kullanıcı ve rollerin nesne erişimini yönetir.

GRANT / REVOKE

GRANT bir role nesne üzerinde yetki verir; REVOKE daha önce verilmiş bir yetkiyi kaldırır.

Veri: siparisler(id INTEGER, tutar INTEGER), rol: raporlama_rolu (oturum tablo sahibi; rolün başlangıçta okuma yetkisi yok).

GRANT SELECT ON siparisler TO raporlama_rolu;
-- Sonuç: GRANT

REVOKE SELECT ON siparisler FROM raporlama_rolu;
-- Sonuç: REVOKE

Not: GRANT sonrası bağlantı/şema erişimi ayrıca gerekebilir. REVOKE sonrası, başka rol üyeliklerinden veya PUBLIC’ten gelen erişim sürebilir.

Kısa Notlar

NULL kontrolü için IS NULL kullanılır; NULL, boş metin ('') ve sıfır (0) birbirinden farklıdır.
COUNT(*) tüm satırları sayar; COUNT(sutun) yalnızca o sütunda NULL olmayan değerleri sayar.
ORDER BY olmadan sonuç sırası garanti edilmez.
Kullanıcı girdisini SQL metnine doğrudan eklemek yerine sürücünün parametre bağlama özelliğini kullan (SQL injection riskini önler).

SQL nedir?

İçindekiler / Hızlı Bakış

DQL — Veri Sorgulama

SELECT

DISTINCT

WHERE

ORDER BY

LIMIT / OFFSET

İlişkiler ve Gelişmiş Sorgular

JOIN

Alt sorgu (SUBQUERY)

CTE (WITH)

CASE WHEN

UNION / UNION ALL

INTERSECT / EXCEPT

Toplama fonksiyonları (COUNT / SUM / AVG / MIN / MAX)

GROUP BY / HAVING

Pencere fonksiyonları (OVER / PARTITION BY)

DML — Veri Değiştirme

INSERT

UPDATE

DELETE

DDL — Yapı Tanımlama

CREATE

ALTER

DROP

TRUNCATE

PRIMARY KEY / FOREIGN KEY

CHECK / DEFAULT / NOT NULL

VIEW

INDEX

TRIGGER

TCL — İşlem Yönetimi

BEGIN / COMMIT / ROLLBACK

DCL — Yetki Yönetimi

GRANT / REVOKE

Kısa Notlar

Kaynaklar